Gelir Vergisinde Gelir Unsurları Nelerdir?

YMM Musa İnci · güncelleme
İçindekiler6
  1. 01Gelirin yedi unsuru neden ayrı ayrı sayılır?
  2. 02Gelirin yedi unsuru nelerdir?
  3. 03Bir gelir hangi unsura girer? Adım adım ayrım
  4. 04Tam ve dar mükellefiyet unsurları nasıl etkiler?
  5. 05Beyan, tevkifat ve indirim: unsura göre değişen kurallar
  6. 06Sık yapılan hatalar

Gelir vergisinde gelir, bir gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu bu geliri yedi unsura ayırır: ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı ile değer artışı kazançları ve arızi kazançlar gibi diğer kazanç ve iratlar.

Gelirin yedi unsuru neden ayrı ayrı sayılır?

Kanunun ilk iki maddesi (GVK m.1 ve m.2) verginin konusunu ve gelir kavramını tanımlar. Kanun geliri tek bir torbada toplamaz, kazancı kaynağına göre ayırır. Çünkü her unsurun kendi tespit usulü, gider ve indirim kuralları, istisnaları ve vergi kesintisi (tevkifat) rejimi vardır. Aynı tutarda para kazanılsa bile paranın hangi unsura girdiği, verginin nasıl hesaplanacağını ve beyan edilip edilmeyeceğini değiştirir.

Gelir vergisi gerçek kişileri ilgilendirir; sermaye şirketlerinin kazancı ise kurumlar vergisine tabidir. Bu nedenle gelir unsurlarını bilmek, ücretli çalışanın da serbest çalışan meslek mensubunun da kira geliri olan kişinin de ilk başvuracağı çerçevedir.

Gelirin yedi unsuru nelerdir?

  • Ticari kazanç: ticari ve sınai faaliyetlerden doğan kazançtır; bilanço ya da işletme hesabı esasına göre tespit edilir (GVK m.37).
  • Zirai kazanç: tarım ve hayvancılık gibi faaliyetlerden elde edilen kazançtır (GVK m.52).
  • Ücret: işverene bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığında verilen para ve ayni menfaatlerdir (GVK m.61).
  • Serbest meslek kazancı: sermayeden çok kişisel emeğe ve mesleki bilgiye dayanan, bağımsız yürütülen faaliyetten doğan kazançtır (GVK m.65).
  • Gayrimenkul sermaye iradı: sahip olunan taşınmazların kiralanmasından elde edilen gelirdir (GVK m.70).
  • Menkul sermaye iradı: para ve menkul kıymetlerden doğan kâr payı, faiz gibi gelirlerdir (GVK m.75).
  • Diğer kazanç ve iratlar: değer artışı kazançları ile geçici ve arızi nitelikteki kazançlardır.

Bir gelir hangi unsura girer? Adım adım ayrım

  1. Önce gelirin kaynağı olan işlemi belirleyin: çalışma mı, mal varlığını kullandırma mı, mal varlığını elden çıkarma mı, yoksa ticari ya da zirai bir faaliyet mi?
  2. Kazancın bir işletmeye, yani bilançoya bağlı olup olmadığına bakın. Bilançoya kayıtlı bir kıymetten doğan kira ya da faiz, gayrimenkul veya menkul sermaye iradı değil ticari kazançtır. Bu ayrım GVK m.70 ve m.75 üzerinden test edilir.
  3. Çalışmadan doğan gelirde bağımlılığa bakın: işverene bağlı çalışma ücret, kendi adına ve hesabına yürütülen bağımsız mesleki faaliyet serbest meslek kazancıdır.
  4. Elden çıkarma ve tesadüfi kazançlarda diğer kazanç ve iratlar grubuna bakın; bu grupta istisna hükümleri belirleyici olur.
  5. Unsur belli olunca tespit usulünü, istisnaları ve tevkifat durumunu (GVK m.94) kontrol edin, ardından beyan gerekip gerekmediğine karar verin.

Tam ve dar mükellefiyet unsurları nasıl etkiler?

Hangi unsur olursa olsun verginin kapsamı mükellefiyet türüne göre değişir. Tam mükellef, Türkiye içinde ve dışında elde ettiği kazançların tamamı üzerinden vergilendirilir. Dar mükellef ise yalnızca Türkiye'de elde ettiği kazançlar üzerinden vergilendirilir. Bir kazancın Türkiye'de elde edilmiş sayılması için kanunda ayrı ölçütler vardır (GVK m.3-8 arasındaki hükümler; dar mükellefler için özellikle GVK m.7). Dolayısıyla aynı iş farklı mükellefiyet türündeki iki kişide farklı vergisel sonuç doğurabilir.

Beyan, tevkifat ve indirim: unsura göre değişen kurallar

Her gelir yıllık beyannameye girmez. Bazı gelirlerde vergi kaynağında kesilerek ödenir (GVK m.94 kapsamındaki tevkifat), bazılarında ise geliri elde eden kişi beyanname verir. Beyanname verildiğinde unsurlar bir araya getirilir, zarar mahsubu yapılır, beyanname üzerinden indirilecek giderler (GVK m.89) düşülür ve kesilmiş vergiler hesaplanan vergiden mahsup edilir. Beyan sınırları ile kesinti oranları dönemsel olarak değiştiği için güncel değerleri resmî kaynaklardan okumak gerekir.

Ticari kazançta ayrıca kanunen kabul edilmeyen giderler (GVK m.41) ayıklanır. Yıllara yaygın inşaat ve onarma işlerinde ise stopaj, geçici vergi ve beyan zamanlaması diğer işlerden ayrı kurallara bağlıdır.

Sık yapılan hatalar

  • Bilançoya kayıtlı bir kıymetten doğan kira veya faiz gelirini gayrimenkul ya da menkul sermaye iradı saymak.
  • Ücret ile serbest meslek kazancını ödemenin adına bakarak ayırmak; belirleyici olan çalışmanın bağımlı mı bağımsız mı yürütüldüğüdür.
  • Kanunen kabul edilmeyen giderleri (GVK m.41) ticari kazançtan ayıklamamak.
  • Kesilen vergileri (tevkifat) beyannamede mahsup etmeyi unutmak.
  • Dar mükellefin yalnızca Türkiye'de elde ettiği kazançla vergilendirildiğini, tam mükellefin ise yurt dışı kazançlarını da beyan etmesi gerektiğini gözden kaçırmak.
  • Değer artışı kazançlarında istisna hükmünü kontrol etmeden beyan etmek ya da hiç beyan etmemek.

True Eğitim'de YMM Musa İnci'nin verdiği Gelir Vergisi Kanunu eğitimi bu ayrımı uygulamalı işler: ticari, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul ve menkul sermaye iradı, değer artışı ve arızi kazançlar önce kanun metniyle, sonra örnek olayla test edilir. Stopaj ve muhtasar beyanname, geçici vergi, vergiye uyumlu mükellef indirimi ve yıllık gelir vergisi beyannamesi uygulaması da programda yer alır.

Bu rehberin eğitimi

Gelir Vergisi Kanunu Eğitimi

30saatCanlı ders
16dersDers sayısı
3ayKayıttan izleme
İşlenen konular
Ticari KazançlarZirai KazançlarÜcretlerSerbest Meslek KazancıGayrimenkul Sermaye İratlarıMenkul Sermaye İradı+10 konu

Gelir Vergisi Kanunu hakkında sık sorulanlar

01Eğitim YMM sınavına göre mi kurgulandı?

Evet. Konu sıralaması Gelir Vergisi Kanunu'nun kendi sistematiğini (verginin konusu, mükellefiyet, yedi gelir unsuru, indirimler, tevkifat) izler; derinlik YMM sınav müfredatına göre kurgulanmıştır.

02Yedi gelir unsurunun tamamı işleniyor mu?

Evet. Ticari ve zirai kazançtan ücretlere, serbest meslek kazancından gayrimenkul ve menkul sermaye iratlarına, değer artışı ve arızi kazançlara kadar yedi unsur ayrı başlıklar halinde, ilgili GVK maddeleriyle birlikte işlenir.

03Bir gelirin hangi gelir unsuruna girdiğine nasıl karar veririm?

Eğitimde her unsur için önce kanun tanımı okunur, sonra örnek olayla test edilir; örneğin bilançoya kayıtlı bir kıymetten doğan kira veya faiz geliri gayrimenkul ya da menkul sermaye iradı değil ticari kazançtır. Bu ayrım GVK m.70 ve m.75 üzerinden gösterilir.

04Yıllara yaygın inşaat işlerinde geçici vergi var mı?

Yok; bu işler için geçici vergi beyannamesi verilmez, ancak mükellefin başka bir faaliyeti varsa o faaliyet için geçici vergi devam eder. Hak edişlerden GVK m.94 kapsamında stopaj yapılır ve iş bittiğinde mahsup edilir.

05Tam mükellef ile dar mükellef ayrımı neden önemli?

Çünkü tam mükellef Türkiye içi ve dışındaki tüm kazançlarından, dar mükellef ise yalnızca Türkiye'de elde ettiği kazançtan vergilendirilir. Eğitimde bu ayrımın GVK m.3-8'deki ölçütleri ve istisnaları örneklerle işlenir.

Eğitimin bütün soruları