Hal Rüsumu Muhasebe Kaydı Nasıl Yapılır?
İçindekiler8
- 01Hal rüsumu nedir, kim öder?
- 02Hal rüsumu muhasebe kaydı adım adım nasıl kurulur?
- 03Komisyoncu ile alıp satan tüccarın kaydı neden farklıdır?
- 04Sevkiyatçının kaydı nasıl yapılır?
- 05Çiftçiden alınan malda belge ve KDV nasıl değişir?
- 06Komisyoncunun ürün sahibine hesap vermesi nasıl kaydedilir?
- 07Hangi defter ve belgeler tutulur?
- 08Sık yapılan hatalar
Hal rüsumu, 5957 sayılı Hal Kanunu'na göre malları satın alanların toptan satış bedeli üzerinden ödediği bir meblağdır; toptancı halinde de hal dışında da yapılan toptan satışlardan alınır. Muhasebede satış hasılatıyla karıştırılmadan ayrı izlenir: alıcıdan tahsil edilir, belediyeye ödenecek borç olarak izlenir ve ödenince kapatılır. Alıcı tarafında ise rüsum maliyet unsuru olur.
Hal rüsumu nedir, kim öder?
5957 sayılı Hal Kanunu'nun m.2/d bendi hal rüsumunu, malları satın alanlarca toptan satış bedeli üzerinden ödenen meblağ olarak tanımlar. Yani rüsumun yükü ürün sahibinde değil, malı satın alandadır. Kanunun m.8 hükmüne göre rüsum yalnız toptancı halinde satılan mallardan değil, toptancı hali dışında satılan mallardan da tahsil edilir; bu yüzden satışın hal sahası dışında yapılması rüsum konusunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Rüsumla doğrudan karşılaşanlar komisyoncular, tüccarlar ve sevkiyatçılardır; çiftçi ise genellikle ürününü bu kişilere satar. Aynı düzenin içinde bildirim zorunluluğu, istisnalar ve hallerde kullanılacak belgeler de yer alır; hangi satışların istisna olduğu hal mevzuatında belirlenir.
Rüsum toptan satış bedeli üzerinden hesaplandığı için bildirim ile muhasebe birlikte düşünülmelidir. Bildirilmemiş ya da eksik bildirilmiş bir satış, rüsum hesabının da eksik kalmasına yol açar.
Hal rüsumu muhasebe kaydı adım adım nasıl kurulur?
- Satışın dayanağı belirlenir: ürün çiftçiden müstahsil makbuzuyla mı yoksa faturayla mı alındı, hal çıkış faturası düzenlendi mi?
- Satış bedeli ile rüsum birbirinden ayrı kaydedilir; rüsum satış bedelinin içinde eritilmez.
- Rüsumun yükü malı satın alanda olduğundan tutar alıcıdan tahsil edilir ve belediyeye ödenecek borç olarak ilgili borç hesabında izlenir; satış hasılatı ve ürün sahibinin alacağı bu tutardan etkilenmez.
- Rüsum ürün sahibine ödenecek bedelden düşülmez. Alıcı tarafında ise ödenen rüsum, malın maliyet unsuru olarak değerlendirilir.
- Belediyeye ödeme yapıldığında borç hesabı banka ya da kasa ile kapatılır. Dönem sonunda ödenmemiş rüsum varsa kayıtlarda borç olarak kalmaya devam eder.
Her adımda kaydın dayanağı belgedir; hale bildirilen satışla muhasebedeki satış tutarı arasında fark kalmamalıdır. Rüsumu ayrı izlemek iki şeyi sağlar: satış hasılatı gerçek tutarıyla görünür ve belediyeye ödenecek tutar dönem sonunda borç olarak bilinir.
Komisyoncu ile alıp satan tüccarın kaydı neden farklıdır?
Komisyoncu başkası hesabına satış yapar. Sattığı ürünün bedeli komisyoncunun hasılatı değildir; komisyoncunun geliri yalnızca komisyon faturasıyla ortaya çıkar. Ürün bedeli ise komisyon ve varsa yasal kesintiler düşüldükten sonra ürün sahibine ödenecek borç olarak izlenir. Hal rüsumu bu bedelden kesilmez; komisyoncu onu alıcıdan tahsil eder ve belediyeye aktarır.
Alıp kendi adına satan tüccarda tablo farklıdır: alış maliyeti, satış hasılatı olarak kaydedilir. Sevkiyatçı ise ürünü hale ulaştırır ve işlemi hal çıkış faturası ile komisyon faturası üzerinden kaydeder. Bu üç rolün kayıt düzeni birbirine benzemez; hangi sıfatla işlem yapıldığı kayıttan önce netleşmelidir.
Sevkiyatçının kaydı nasıl yapılır?
Sevkiyatçı, ürünü üreticiden hale ulaştıran taraftır. Taşıma ve hale giriş giderlerinin sevkiyatçıya mı yoksa ürün sahibine mi ait olduğu, hal çıkış faturası ve komisyon faturası üzerinden belirlenir. Sevkiyatçının ürünü kendi adına mı yoksa başkası hesabına mı sattığı kayıttan önce netleşmelidir; çünkü hasılat ve komisyon ayrımı buna göre değişir.
Çiftçiden alınan malda belge ve KDV nasıl değişir?
Rüsumlu satışın altında yatan alış belgesi, çiftçinin vergisel durumuna göre seçilir:
- Gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçi: mal alışında müstahsil makbuzu düzenlenir. Bu çiftçi GVK m.54'teki işletme büyüklüğü ölçülerini aşmaz, GVK m.94 kapsamında stopajla vergilendirilir ve defter tutmaz. Bu alışta KDV, KDVK m.17/4-b istisnası nedeniyle hesaplanmaz.
- Deftere tabi çiftçi: mal alışında fatura düzenlenir ve KDV hesaplanır. Sınırı aşan çiftçinin kazancı zirai kazançtır (GVK m.52 vd.) ve gerçek usulde vergilendirilir; tüccar ve komisyoncu ise GVK m.37 uyarınca ticari kazanç hükümlerine göre defter tutar.
Çiftçiden Bağkur kesintisi yapılması gereken durumlarda bu kesinti de müstahsil makbuzunda ve ödemede gösterilir.
Komisyoncunun ürün sahibine hesap vermesi nasıl kaydedilir?
Komisyoncu ürünü sattığında alıcıdan tahsil ettiği ürün bedeli, ürün sahibine ait bir tutardır; hal rüsumu ise bu bedelin parçası değildir. Bedelden komisyon ve varsa yasal kesintiler düşülür; kalan tutar ürün sahibine ödenecek borç olarak izlenir. Rüsum ayrıca alıcıdan tahsil edilir ve belediyeye aktarılır. Komisyoncunun gelirini yalnız komisyon faturası oluşturur. Kesintiler kayıtta tek tek gösterilirse, ürün sahibine ödenen tutarın nasıl bulunduğu belgeden takip edilebilir.
Hangi defter ve belgeler tutulur?
Gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçi defter tutmaz; deftere tabi çiftçi, tüccar ve komisyoncu VUK m.172 gereği defter tutar. Tarım işletmelerinde ve hallerde kullanılan belgeler arasında müstahsil makbuzu, fatura, hal çıkış faturası ve komisyon faturası bulunur. Dönem sonunda tarım işletmesinde elde kalan ürünlerin değerlemesi ve maliyet kayıtları da ayrıca yapılır.
Sık yapılan hatalar
- Rüsumu satış bedelinden net kaydederek satış tutarını eksik göstermek.
- Rüsumu ürün sahibinin alacağından kesmek; oysa rüsum malı satın alanın yükündedir.
- Hal rüsumunu yalnız hal sahasındaki satışlara özgü sanıp hal dışı toptan satışları atlamak.
- Deftere tabi çiftçiden müstahsil makbuzu ile mal alıp KDV'yi atlamak, ya da tersine deftere tabi olmayan çiftçiye fatura beklemek.
- Komisyoncunun, adına sattığı ürünün bedelini kendi hasılatı gibi kaydetmesi.
- Stopaj ve Bağkur kesintisini belgede göstermemek.
- Hale yapılan bildirim ile muhasebe kaydı arasında tutarsızlık bırakmak.
- Ödenmemiş rüsumu dönem sonunda borç olarak göstermemek.
True Eğitim'in Tarım ve Hal İşlemleri Muhasebesi Eğitimi bu konuyu uygulamalı işler. Programda hal mevzuatı, çiftçilerden Bağkur kesintisi, çiftçilerin vergilendirilmesi, tüccar ve komisyoncuların vergilendirilmesi, hallerde kullanılacak belgeler ve defterler, komisyoncunun ve sevkiyatçının muhasebe kayıtları ile tarımsal ürünlerin muhasebeleştirilmesine ilişkin örnekler yer alır. Dersleri YMM Musa İnci anlatır.
Bu rehberin eğitimi
Tarım ve Hal İşlemleri Muhasebesi Eğitimi
Tarım ve Hal İşlemleri Muhasebesi hakkında sık sorulanlar
01Komisyoncu ve sevkiyatçı muhasebesi ayrı mı işleniyor?
Evet. Komisyoncunun gerçek usulde mükellef olmayan ve olan çiftçiden mal alış-satış kayıtları ile sevkiyatçının işlemleri örnek yevmiye kayıtlarıyla ayrı başlıklar halinde işleniyor.
02Çiftçilerin vergilendirilmesi nasıl anlatılıyor?
GVK m.54'teki işletme büyüklüğü sınırının altında kalan çiftçi GVK m.94'teki oranlarla stopajla, sınırı aşan çiftçi ise gerçek usulde defter tutarak vergilendiriliyor; iki rejim arasındaki KDV ve belge farkları örneklerle gösteriliyor.
03Hal mevzuatı kapsama dahil mi?
Dahil. 5957 sayılı Hal Kanunu'na dayanan hal rüsumu, bildirim zorunluluğu ve hallerde kullanılacak belgeler eğitimin ilk bölümünü oluşturuyor.
04Deftere tabi çiftçi ile deftere tabi olmayan çiftçi arasındaki fark neden önemli?
Bu ayrım hem stopaj ve Bağkur kesintisini hem de KDV hesaplanıp hesaplanmayacağını belirliyor; deftere tabi olmayan çiftçiden alınan malda KDV hesaplanmazken deftere tabi çiftçiden alınan malda KDV hesaplanıyor.
05Müstahsil makbuzu ile fatura hangi durumda düzenlenir?
Gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçiden mal alınırken müstahsil makbuzu, deftere tabi (belge mükellefi) çiftçiden alınırken fatura düzenleniyor; bu ayrım örnek kayıtlarla gösteriliyor.

