Dönem sonu işlemleri nelerdir? Sıra ve kayıtlar

Dönem sonu işlemleri, hesap döneminin kapanışında envanter çıkarılıp varlık ve borçların değerlenmesi, amortisman ve karşılıkların ayrılması, gelir ve gider hesaplarının kapatılarak kâr ya da zararın bulunması ve mali tabloların hazırlanmasıdır. Genel sıra şöyledir: mizan kontrolü, envanter, değerleme, kâr/zarar hesabı, mali tablolar, vergisel ayarlamalar ve beyanname.

Dönem sonu işlemleri neden yapılır?

Yıl boyunca kayıtlar fatura, tahsilat ve ödeme fişleriyle tutulur. Bu kayıtlar yıl sonunda gerçek durumla örtüşmeyebilir: stok sayılmamıştır, yabancı para bakiyeleri eski kurla durmaktadır, duran varlıkların amortismanı ayrılmamıştır, tahsili şüpheli alacaklar bilançoda tam değerle görünmektedir. Dönem sonu işlemleri bu farkları Vergi Usul Kanunu'nun değerleme ölçülerine göre giderir ve kapanışı mümkün kılar.

Kapanıştan önce hangi belgeler toplanır?

• Banka ekstreleri, kredi ve faiz dekontları.
• Müşteri ve satıcı cari hesap mutabakatları.
• Stok sayım tutanakları.
• Duran varlık listesi ve amortisman cetveli.
• Yabancı para cinsinden bakiyelerin listesi.
• Vadesi gelmemiş senet ve çeklerin vade bilgileri.
• Tahsili şüpheli alacaklara ilişkin dava ve icra dosyaları.

Bu belgeler kapanıştan önce toplanmazsa değerleme kayıtları tahmine dayanır ve sonradan düzeltme gerektirir.

Dönem sonu işlemleri hangi sırayla yapılır?

1. Mizanı kontrol et. Ters bakiyeler ve yanlış hesaba atılan kayıtlar düzeltilir.
2. Envanter çıkar. Kasa sayılır, banka ve cari hesaplar mutabakata bağlanır, stok sayılır, sayım farkları kayda alınır, duran varlık listesi güncellenir.
3. Değerleme yap. Kur değerlemesi, reeskont, adat ve kambiyo hesapları, şüpheli alacak karşılığı ve diğer karşılıklar, amortisman kayıtları yapılır.
4. Enflasyon düzeltmesinin uygulanıp uygulanmadığını kontrol et. VUK geçici m.37 uyarınca bazı hesap dönemlerinde 298/A şartları oluşsa da enflasyon düzeltmesi yapılmaz; bu nedenle önce güncel dönemin durumu bu hükümden kontrol edilir, düzeltme gerekiyorsa bu aşamada işlenir.
5. Kâr ya da zararı hesapla. Yöntem işletme türüne göre değişir.
6. Hesapları kapat. Maliyet ve gelir tablosu hesapları kapatılır, kesin mizan çıkarılır.
7. Mali tabloları hazırla. Bilanço ve gelir tablosu kesin mizandan oluşturulur.
8. Vergisel ayarlamaları yap. Kanunen kabul edilmeyen giderler, finansman gider kısıtlaması, indirim ve istisnalar beyannameye taşınacak şekilde hesaplanır.
9. Beyannameyi düzenle. Kurumlar ya da gelir vergisi beyannamesi ekleriyle birlikte hazırlanır.

Değerleme işlemleri neler?

• Envanter ve sayım farkı: sayımla kayıt arasındaki fark araştırılır ve kaydın doğru bakiyeye çekilmesi sağlanır.
• Kur değerlemesi: yabancı para cinsinden varlık ve borçlar dönem sonu kuruyla değerlenir, doğan kur farkı kâr ya da zarara yazılır.
• Reeskont: vadesi henüz gelmemiş alacak ve borç senetleri bilanço günündeki değerine indirilebilir.
• Adat ve kambiyo: hesaplar arasındaki faiz ve kur hesapları dönem sonunda hesaplanıp kayda geçirilir.
• Şüpheli alacak karşılığı: tahsili şüpheli hale gelen alacaklar için, kanunun aradığı koşulların sağlanması halinde karşılık ayrılır.
• Amortisman: duran varlıkların maliyeti faydalı ömrüne yayılır; kural olarak tam yıl esası uygulanır, gün esasına göre amortisman ayrılması ise isteğe bağlıdır. Kıst amortisman zorunlu olarak yalnız binek otomobillerde uygulanır; bu durumda varlık dönem içinde kullanıma alındığı için ilk yıl, kullanılan süreyle orantılı olarak amortismana tabi tutulur.

Kâr ve zarar nasıl hesaplanır?

Hesap yöntemi işletme türüne göre değişir. Alım-satım işletmesinde satılan malın maliyeti, dönem başı stok ile dönem içi alışların toplamından dönem sonu stoğun düşülmesiyle bulunur. Hizmet işletmesinde stok kalemi yoktur, gelirlerden giderler düşülür. Üretim işletmesinde ise satılan mamulün maliyeti ile yarı mamul ve mamul stoklarındaki değişim hesaba katılır. Her türde dönem sonu değerlemesinin farklılaşan noktaları vardır, bu yüzden işletme türü kapanışa başlamadan önce netleştirilir.

Hesaplar hangi sırayla kapatılır?

Değerleme ve karşılık kayıtları tamamlandıktan sonra önce maliyet hesapları, ardından gelir tablosu hesapları kapatılır ve dönem kârı ya da zararı bilanço hesaplarına aktarılır. Geriye yalnızca bilanço hesapları kalır. Sıra bozulursa, örneğin gelir tablosu hesapları değerleme kayıtlarından önce kapatılırsa, sonradan yapılan her düzeltme kapanış kayıtlarını yeniden açmayı gerektirir.

Beyanname öncesinde hangi vergisel ayarlamalar yapılır?

Ticari bilanço kârı ile vergiye esas kâr aynı değildir. Kanunen kabul edilmeyen giderler kâra eklenir, kanunda sayılan indirim ve istisnalar düşülür, finansman gider kısıtlaması ilgili borçlanmalara uygulanır. Geçici vergi dönemlerinde ödenen vergiler yıllık beyannamede mahsup edilir. Üç dönemin geçici vergi beyannameleri ile yıllık beyannamenin birbiriyle uyumlu olup olmadığı kapanışta kontrol edilir. Beyannameler BDP gibi bir programdan ekleriyle birlikte hazırlanır.

Sık yapılan hatalar

• Mutabakat yapmadan kasa, banka ve cari bakiyelerle kapanışa girmek.
• Kur değerlemesini, amortismanı ya da karşılıkları unutmak.
• Tam ve kıst amortismanı karıştırmak.
• Ters bakiyeleri düzeltmeden bilançoyu çıkarmak.
• Kanunen kabul edilmeyen giderleri beyannameye taşımamak.
• Geçici vergi beyannameleriyle yıllık beyannameyi karşılaştırmadan beyannameyi vermek.
• Gelir tablosu hesaplarını, dönem sonu değerlemeleri tamamlanmadan kapatmak.

True Eğitim'in Dönem Sonu İşlemleri Eğitimi bu süreci uygulamalı işler: değerleme işlemleri ve muhasebe kayıtları, alım-satım, hizmet ve üretim işletmelerinde kâr/zarar hesabı, dönem sonu mali tablolar, finansman gider kısıtlaması, KKEG, indirim ve istisnalar örneklerle gösterilir. BDP üzerinden kurumlar ve gelir vergisi beyannameleri ile üç dönemin geçici vergi beyannameleri düzenlenir. Eğitmen YMM Musa İnci'dir.