Dönem sonu mal mevcudu nasıl hesaplanır?

Dönem sonu mal mevcudu normalde yıl sonu sayımıyla bulunur; bilanço esasında envanter yasal yükümlülüktür (VUK m.185-186). Sayım bilgisi yoksa, envanter yükümlülüğünün yerini tutmayan bir tahmin olarak ortalama kârlılık oranı yöntemi kullanılır: net satışlardan satılan ticari mal maliyetine ulaşılır, dönem başı stok ile dönem içi alışların toplamından bu maliyet düşülür ve kalan değer dönem sonu mal mevcudu olarak bulunur.

Dönem sonu mal mevcudu neden hesaplanır?

Ticaret işletmesinde satılan ticari malların maliyeti doğrudan kayıtlarda görünmez. Dönem başı stoğa dönem içi alışlar eklenir, dönem sonunda geriye kalan stok düşülür ve satılan malın maliyetine ulaşılır. Dönem sonu stok yanlışsa satılan malın maliyeti, brüt kâr, dönem kârı ve bilançodaki stok kalemi de yanlış çıkar.

Dönem sonu mal mevcudu nasıl tespit edilir?

Asıl yol fiziki sayımdır. Depo ve mağazadaki mallar sayılır, sayım sonucu stok kartı ya da muhasebe programındaki bakiyeyle karşılaştırılır, aradaki sayım farkları incelenip kayda bağlanır. Mükellef sayım sonucunu vermiyorsa ortalama kârlılık oranı yöntemi devreye girer. Bu yöntem tahmine dayandığı için sonucu sayımın yerini tutan kesin bir veri gibi görmemek gerekir.

Hesaplamaya başlamadan önce hangi veriler hazır olmalı?

• Satış hesapları ile satış iade ve iskontoları, yani net satışları çıkaracak veriler.
• Önceki dönemin kesin mizanından devreden dönem başı mal mevcudu.
• Dönem içi alışlar, alış iadeleri, alış iskontoları ve alışa bağlı giderler.
• Ortalama kâr oranı ve bu oranın dayanağı. Oran, dayanağı yazılı olmadığında savunulması zor bir tahmine dönüşür.

Ortalama kârlılık oranı yöntemi adım adım nasıl uygulanır?

1. Net satışları bul. Brüt satışlardan satış iadeleri ve satış iskontoları düşülür. Tutarlar KDV hariç alınır.
2. Ortalama kâr oranını belirle. İşletmenin önceki dönemlerdeki gerçekleşmesi, benzer dönemler ya da mal grubunun genel durumu gibi dayanaklardan makul bir ortalama oran seçilir. Oranın maliyet üzerinden mi, satış üzerinden mi hesaplandığı baştan netleştirilmelidir.
3. Satılan ticari mal maliyetini hesapla. Oran maliyet üzerinden hesaplandıysa net satışlar, bir artı oran değerine bölünür. Oran satış üzerinden hesaplandıysa net satışlar, bir eksi oran değeriyle çarpılır.
4. Mal bulundurma toplamını bul. Dönem başı mal mevcuduna, dönem içi net alışlar eklenir. Alış iadeleri ve iskontolar düşülür, alışa bağlı giderler eklenir.
5. Dönem sonu mal mevcudunu çıkar. Mal bulundurma toplamından satılan ticari mal maliyeti düşülür; kalan değer dönem sonu mal mevcududur.
6. Mantık kontrolü yap. Sonuç negatif çıkmamalı, depodaki gerçek duruma ve önceki dönem stoklarına göre makul görünmelidir.

Hesaplanan dönem sonu mal mevcudu, sayım ya da stok kartı bakiyesiyle yan yana konur. Aradaki fark büyükse nedeni araştırılır: eksik girilmiş alış faturası, kayda alınmamış iade, yanlış seçilmiş kâr oranı ya da fire gibi sebepler olabilir. Fark açıklanamıyorsa hesaplama sonucu değil, kayıt ve belge düzeni sorgulanmalıdır.

Hesabın muhasebe kaydı nasıl yapılır?

Dönem içi alışlar ticari mallar hesabında izleniyorsa dönem sonunda iki adımlı bir kayıt yapılır. Önce dönem başı mal ile dönem içi alışların toplamı satılan ticari mallar maliyeti hesabına borç, ticari mallar hesabına alacak yazılır. Ardından bulunan dönem sonu mal mevcudu ticari mallar hesabına borç, satılan ticari mallar maliyeti hesabına alacak yazılır. Sonuçta ticari mallar hesabında dönem sonu stok kalır, satılan ticari mallar maliyeti hesabında ise dönem içinde satılan malın maliyeti görünür.

Bu hesap mizanda ve beyannamede nereye yansır?

Dönem sonu mal mevcudu bilançoda stoklar içinde, satılan ticari mallar maliyeti ise gelir tablosunda satışların maliyeti içinde görünür. Geçici vergi ve kurumlar vergisi beyannamesi bu kalemlerden çıkan kâra dayandığı için stoktaki hata beyanname matrahına da taşınır. Bu nedenle beyanname hazırlanmadan önce mizan kontrolü yapılır ve stok bakiyesi sayım ya da hesaplama sonucuyla uyumlu hale getirilir.

Sık yapılan hatalar

• Net satış yerine brüt satışı kullanmak; iade ve iskontoları düşmemek.
• KDV dahil tutarlarla hesap yapmak.
• Kâr oranının maliyet üzerinden mi, satış üzerinden mi olduğunu karıştırıp yanlış formülü uygulamak.
• Dönem başı stoğu mal bulundurma toplamına eklemeyi unutmak.
• Alış iadelerini ve iskontolarını düşmemek, alışa bağlı giderleri eklememek.
• Tüm mal gruplarına tek bir ortalama kâr oranı uygulamak; kâr oranları belirgin biçimde farklı olan gruplar ayrı hesaplanmalıdır.
• Sayım yapılabilecekken tahmini yöntemi tercih etmek.

True Eğitim'in Zirve Uygulamalı Finansal Muhasebe Eğitimi bu hesabı uygulamalı işler: mükellef dönem sonu mal mevcudunu vermediğinde ortalama kârlılık oranı yöntemiyle net satışlardan satılan ticari mal maliyetine, oradan dönem sonu mal mevcuduna ulaşmak hem manuel hem program üzerinde adım adım gösterilir. Aynı eğitimde mükellef firma tanımlamadan başlanır; mizan kontrolü, geçici vergi, kurumlar vergisi ve KDV beyannamelerine kadar tüm kayıtlar Zirve üzerinde işlenir. Eğitmen SMMM Nedime Özdamar'dır.